Αρχείο για Μ.Αναγνωστάκης

ο τρελός, τα στερεότυπα και η επίδραση ενός ποιήματος

Posted in και όμως κινείται, οι μεγάλοι μου δάσκαλοί with tags , , on 9 Ιουλίου, 2010 by trelos

Έχω ένα χοντρό κόλλημα -οι φίλοι μου το ξέρουν- με τα στερεότυπα. Αυτός ήταν ίσως ο κυριότερος από τους λόγους που με τράβηξαν εδώ, στο ιστο-σύμπαν. Το υπαινίχθηκα σε μια από τις πρώτες αναρτήσεις που έκανα. Στη συνέχεια είπα ν’ ασχοληθώ περισσότερο ανοίγοντας την κατηγορία «και όμως κινείται«. Έχετε δει το «the wall», εκεί που ο κατ’ ευφημισμόν ήρωας χτυπιέται πάνω στα ντουβάρια; Ε, κάπως έτσι νιώθω όποτε αποφασίζω ν’ ασχοληθώ με την πικρή αυτή ιστορία. Γι αυτό λέω σήμερα να το πιάσω λίγο πιο χαλαρά. Αφήνω το σφιχτοκώλιασμα γι’ αργότερα.

Εξ αρχής με διασκέδαζε η δυσκολία των φίλων μου συνιστολόγων να με προσφωνήσουν «τρελό» και η συνακόλουθη αμηχανία τους. (Ένας λόγος που αποφάσισα τελικά υπέρ του ενός λ ήταν κι αυτός: για να …γλυκάνει λίγο η λέξη.) Βλέπετε, το σκάκι έχει πάψει από καιρό να αποτελεί λαϊκό παιχνίδι (αν υποθέσουμε ότι υπήρξε τέτοιο ποτέ) και ελάχιστοι είναι αυτοί που ξέρουν ότι στον αλλόκοτο θίασο της σκακιέρας, ο αξιωματικός (το γραφικό που συνοδεύει τα σχόλιά μου) ονομάζεται και τρελ(λ)ός, από το γαλλικό fou, το οποίο -όπως η ελληνική λέξη- μπορεί να έχει και θετική χροιά (ουσ. folie).

Καταλαβαίνετε, βέβαια, ότι η επιλογή δεν οφείλεται αποκλειστικά στην αγάπη μου γι’ αυτό το αρχαίο περσικό παιχνίδι. Κάποιο ιδιαίτερο σημαινόμενο κρύβεται από πίσω. Ένα σημαινόμενο γεμάτο ποίηση που οφείλω (οφείλουμε) στο Μανώλη Αναγνωστάκη. Αναφέρομαι, φυσικά, στο υπέροχο «σκάκι» του, το ποίημα που έγινε ευρύτερα γνωστό χάρη στην εξαιρετική μελοποίηση του Δημήτρη Παπαδημητρίου. Αν υπάρχει κάποιος τυχερός που δεν το έχει ακούσει (η πρώτη επαφή με ένα αριστούργημα είναι ανεπανάληπτη, όχι; ) πηγαίνει κάτω-κάτω, κάνει κλικ στο σχετικό σύνδεσμο και καταλαβαίνει τι εννοώ.

Ένα ποίημα συνιστά ιδεολόγημα όσο κι ένα δοκίμιο. (Στην πραγματικότητα, ένα ποίημα είναι συνήθως κάτι παραπάνω από μια ιδεολογική πρόταση. Είναι μια περιπέτεια ιδεών, με την έννοια ότι εκεί όπου ο δοκιμιογράφος έχει μια ξεκάθαρη άποψη την οποία καλείται να αναπτύξει, ο ποιητής έχει την άκρη ενός μίτου.) Η βασική διαφορά του ποιήματος, αυτή που αποτελεί και το μεγάλο του πλεονέκτημα, έγκειται στην αφαίρεση: ολόκληρο το δοκίμιο σε δέκα λέξεις, σε πέντε, σε μία, τόσο που να μπορεί κάποτε να χωρέσει ένα πλήθος από δοκίμια σε ένα και μόνο ποίημα.

Τι κρύβει το «σκάκι» του Αναγνωστάκη είναι νομίζω φανερό. Εκείνο που δεν είναι, ίσως, τόσο φανερό είναι τι κρύβει ο «τρελός» του. Αυτός «που ξέρει μόνο σ’ ένα χρώμα να πηγαίνει» (διότι αυτή είναι πράγματι η μεγάλη ιδιαιτερότητα-αδυναμία του συγκεκριμένου πεσσού: αν πατάει σε λευκό τετράγωνο δεν μπορεί ποτέ να βρεθεί σε μαύρο και αντιστρόφως.) Μια τέτοια εμμονή θα μπορούσε να σημαίνει φανατισμό, μονολιθικότητα (και έχει ενδιαφέρον να αναφέρουμε ότι οι άγγλοι ονομάζουν τον αξιωματικό..»bishop».) Όμως, τρελό δεν χαρακτηρίζουμε μόνο τον επικίνδυνο για τους άλλους, τον παράφρονα, αλλά και τον επικίνδυνο για τον εαυτό του, τον ασυμβίβαστο. Αυτόν που αρνείται να πατήσει στο άλλο χρώμα, αρνείται να «αγιάσει τα μέσα» κι ας περιορίζεται έτσι η ικανότητά του για ελιγμούς. (Ενδιαφέρον σημειολογικά παιχνίδι το σκάκι, μη μου πείτε; )

Ωραία, θα πείτε, τι μας λέει εδώ ο τρελός; Ότι αυτός είναι ο ασυμβίβαστος, ο άσπιλος, ο ψηλά-το-κεφάλι, γεια σου ρε μεγάλε! Όμως δεν είναι αυτό το πνεύμα του ποιητή και, οπωσδήποτε, ούτε στις δικές μου προθέσεις οι χαρακτηρισμοί ηθικού μεγαλείου. Ο ασυμβίβαστος, μπορεί να είναι άξιος σεβασμού για την ακεραιότητά του, είναι ωστόσο συχνά (εξίσου συχνά με τον καιροσκόπο) ένας άνθρωπος πλανημένος. Το σύστημα (η εξουσία, το κατεστημένο) έχει το δικό του τρόπο να ελέγχει τους ασυμβίβαστους. Τους καιροσκόπους απλά τους διαφθείρει, τους ασυμβίβαστους τους χειραγωγεί μέσα από τα στερεότυπα. Ο «τρελός» του ποιητή είναι αυτός που – ασυλλόγιστα- επιτίθεται στις «στέρεες παρατάξεις», φιγούρα δονκιχωτική που δύσκολα χειραγωγείται. Το λάθος χρώμα δεν του το απαγορεύει η ηθική αλλά η λογική του. Για τον ίδιο λόγο δεν ακολουθεί τους κανόνες των υπολοίπων, με την ίδια του την ύπαρξη τους αμφισβητεί και γι’ αυτό τους αναστατώνει.

Ο τρελός του ποιητή (και ο δικός μου) είναι αυτός που επιτίθεται στα στερεότυπα.

Δ.Παπαδημητρίου-Μ.Αναγνωστάκης, Το Σκάκι

τώρα δεν έχω πια

Posted in τηλεφωνητής with tags , , , on 8 Μαΐου, 2008 by trelos

Δ.Παπαδημητρίου-Μ.Αναγνωστάκης, Το Σκάκι

Αν έχεις ένα όμορφο θλιμμένο προσωπάκι , ποιος -πίσω εκεί στα χιλιαεννιακόσια- κι αν τα ματάκια σου μιλούν για νύχτες μοναξιάς, ήμουν εγώ, εγώ που έγραφα τούτες τις λέξεις κι ήσουν εσύ που άκουγες, διαιρεμένη, σκορπισμένη στο χρόνο, στο χτες και στο σήμερα και στο αύριο, ήσουν εσύ. Και ποιος μπορεί να πει τι συνδέει τις ψυχές των ανθρώπων, του άντρα και της γυναίκας, ποιος μπορεί, που σου μιλούσα πάντα μ’ αινίγματα κι εσύ με το χάδι; Τώρα τα μάτια μας, τα χέρια πετάνε μακριά κι όμως ένιωσα -ή έτσι θέλω να πιστεύω- κι αχ πώς να μπορούσαν οι άνθρωποι να λένε αυτό που νιώθουν χωρίς της ευπρέπειας το φίμωτρο! Και πώς να μη σε δω γυναίκα, πώς θα μπορούσε η αγωνία σου να χτυπάει μέσα μου το ίδιο, χωρίς της προαιώνιας σχέσης, της πέρα από συμβάσεις και συναλλαγές, το κάλεσμα; Που μέσα στα λόγια σου ακούω τα λόγια Της και που στα μάτια Της μπορώ -ναι, μπορώ!- να δω τα δικά σου..