ο τρελός, τα στερεότυπα και η επίδραση ενός ποιήματος

Έχω ένα χοντρό κόλλημα -οι φίλοι μου το ξέρουν- με τα στερεότυπα. Αυτός ήταν ίσως ο κυριότερος από τους λόγους που με τράβηξαν εδώ, στο ιστο-σύμπαν. Το υπαινίχθηκα σε μια από τις πρώτες αναρτήσεις που έκανα. Στη συνέχεια είπα ν’ ασχοληθώ περισσότερο ανοίγοντας την κατηγορία «και όμως κινείται«. Έχετε δει το «the wall», εκεί που ο κατ’ ευφημισμόν ήρωας χτυπιέται πάνω στα ντουβάρια; Ε, κάπως έτσι νιώθω όποτε αποφασίζω ν’ ασχοληθώ με την πικρή αυτή ιστορία. Γι αυτό λέω σήμερα να το πιάσω λίγο πιο χαλαρά. Αφήνω το σφιχτοκώλιασμα γι’ αργότερα.

Εξ αρχής με διασκέδαζε η δυσκολία των φίλων μου συνιστολόγων να με προσφωνήσουν «τρελό» και η συνακόλουθη αμηχανία τους. (Ένας λόγος που αποφάσισα τελικά υπέρ του ενός λ ήταν κι αυτός: για να …γλυκάνει λίγο η λέξη.) Βλέπετε, το σκάκι έχει πάψει από καιρό να αποτελεί λαϊκό παιχνίδι (αν υποθέσουμε ότι υπήρξε τέτοιο ποτέ) και ελάχιστοι είναι αυτοί που ξέρουν ότι στον αλλόκοτο θίασο της σκακιέρας, ο αξιωματικός (το γραφικό που συνοδεύει τα σχόλιά μου) ονομάζεται και τρελ(λ)ός, από το γαλλικό fou, το οποίο -όπως η ελληνική λέξη- μπορεί να έχει και θετική χροιά (ουσ. folie).

Καταλαβαίνετε, βέβαια, ότι η επιλογή δεν οφείλεται αποκλειστικά στην αγάπη μου γι’ αυτό το αρχαίο περσικό παιχνίδι. Κάποιο ιδιαίτερο σημαινόμενο κρύβεται από πίσω. Ένα σημαινόμενο γεμάτο ποίηση που οφείλω (οφείλουμε) στο Μανώλη Αναγνωστάκη. Αναφέρομαι, φυσικά, στο υπέροχο «σκάκι» του, το ποίημα που έγινε ευρύτερα γνωστό χάρη στην εξαιρετική μελοποίηση του Δημήτρη Παπαδημητρίου. Αν υπάρχει κάποιος τυχερός που δεν το έχει ακούσει (η πρώτη επαφή με ένα αριστούργημα είναι ανεπανάληπτη, όχι; ) πηγαίνει κάτω-κάτω, κάνει κλικ στο σχετικό σύνδεσμο και καταλαβαίνει τι εννοώ.

Ένα ποίημα συνιστά ιδεολόγημα όσο κι ένα δοκίμιο. (Στην πραγματικότητα, ένα ποίημα είναι συνήθως κάτι παραπάνω από μια ιδεολογική πρόταση. Είναι μια περιπέτεια ιδεών, με την έννοια ότι εκεί όπου ο δοκιμιογράφος έχει μια ξεκάθαρη άποψη την οποία καλείται να αναπτύξει, ο ποιητής έχει την άκρη ενός μίτου.) Η βασική διαφορά του ποιήματος, αυτή που αποτελεί και το μεγάλο του πλεονέκτημα, έγκειται στην αφαίρεση: ολόκληρο το δοκίμιο σε δέκα λέξεις, σε πέντε, σε μία, τόσο που να μπορεί κάποτε να χωρέσει ένα πλήθος από δοκίμια σε ένα και μόνο ποίημα.

Τι κρύβει το «σκάκι» του Αναγνωστάκη είναι νομίζω φανερό. Εκείνο που δεν είναι, ίσως, τόσο φανερό είναι τι κρύβει ο «τρελός» του. Αυτός «που ξέρει μόνο σ’ ένα χρώμα να πηγαίνει» (διότι αυτή είναι πράγματι η μεγάλη ιδιαιτερότητα-αδυναμία του συγκεκριμένου πεσσού: αν πατάει σε λευκό τετράγωνο δεν μπορεί ποτέ να βρεθεί σε μαύρο και αντιστρόφως.) Μια τέτοια εμμονή θα μπορούσε να σημαίνει φανατισμό, μονολιθικότητα (και έχει ενδιαφέρον να αναφέρουμε ότι οι άγγλοι ονομάζουν τον αξιωματικό..»bishop».) Όμως, τρελό δεν χαρακτηρίζουμε μόνο τον επικίνδυνο για τους άλλους, τον παράφρονα, αλλά και τον επικίνδυνο για τον εαυτό του, τον ασυμβίβαστο. Αυτόν που αρνείται να πατήσει στο άλλο χρώμα, αρνείται να «αγιάσει τα μέσα» κι ας περιορίζεται έτσι η ικανότητά του για ελιγμούς. (Ενδιαφέρον σημειολογικά παιχνίδι το σκάκι, μη μου πείτε; )

Ωραία, θα πείτε, τι μας λέει εδώ ο τρελός; Ότι αυτός είναι ο ασυμβίβαστος, ο άσπιλος, ο ψηλά-το-κεφάλι, γεια σου ρε μεγάλε! Όμως δεν είναι αυτό το πνεύμα του ποιητή και, οπωσδήποτε, ούτε στις δικές μου προθέσεις οι χαρακτηρισμοί ηθικού μεγαλείου. Ο ασυμβίβαστος, μπορεί να είναι άξιος σεβασμού για την ακεραιότητά του, είναι ωστόσο συχνά (εξίσου συχνά με τον καιροσκόπο) ένας άνθρωπος πλανημένος. Το σύστημα (η εξουσία, το κατεστημένο) έχει το δικό του τρόπο να ελέγχει τους ασυμβίβαστους. Τους καιροσκόπους απλά τους διαφθείρει, τους ασυμβίβαστους τους χειραγωγεί μέσα από τα στερεότυπα. Ο «τρελός» του ποιητή είναι αυτός που – ασυλλόγιστα- επιτίθεται στις «στέρεες παρατάξεις», φιγούρα δονκιχωτική που δύσκολα χειραγωγείται. Το λάθος χρώμα δεν του το απαγορεύει η ηθική αλλά η λογική του. Για τον ίδιο λόγο δεν ακολουθεί τους κανόνες των υπολοίπων, με την ίδια του την ύπαρξη τους αμφισβητεί και γι’ αυτό τους αναστατώνει.

Ο τρελός του ποιητή (και ο δικός μου) είναι αυτός που επιτίθεται στα στερεότυπα.

Δ.Παπαδημητρίου-Μ.Αναγνωστάκης, Το Σκάκι

Advertisements

6 Σχόλια to “ο τρελός, τα στερεότυπα και η επίδραση ενός ποιήματος”

  1. Πω ρε φίλε που το θυμήθηκες αυτό το τραγούδι. Από ένα soundtrack νομίζω ήταν, το «Λόγω τίμης». Δυστυχώς εμείς όσο μεγαλώνουμε νομίζουμε ότι ωριμάζουμε αλλάζοντας χρώμα στα βήματά μας

  2. Θυμάμαι πάντα τόσο την ανάρτηση όσο και το ποίημα, αλλά και τη δυσκολία μου εξ αρχής κι εξ ορισμού να σε αποκαλέσω τρελό 🙂 Όχι λόγω τρέλας, αλλά γιατί έχει κάτι απόμακρο η τρέλα, ακόμη κι όταν μας αφορά και τους ίδιους. Προτιμώ το «τρελός μου γείτονας» – πιο οικείο, πιο συγγενικό – και τονίζει σ’ εμένα τουλάχιστον πως έχει περάσει ήδη πάρα πολύς καιρός από τις πρώτες εκείνες εγγραφές που μας έφεραν κοντά μέσα στο αχανές ιστοσύμπαν. Με πολλή αγάπη πάντα, καλό σαββατοκύριακο σου εύχομαι.

  3. τζερεμέ, είναι πράγματι απ’ το λόγω τιμής, ο Παπαδημητρίου έχει υπογράψει μερικά απ’ τα καλύτερα ελληνικά soundtracks

    τα βήματά μας σίγουρα ακολουθούν τις αλλαγές στον τρόπο που κοιτάνε τα μάτια μας, αν πρόκειται για ωριμότητα δεν ξέρω-υπάρχει ένα στερεότυπο (μιας που περί αυτών ο λόγος) που θέλει την ωριμότητα να ταυτίζεται ..παρά κάτι με τη σοφία (κι έχει πλάκα ν’ ακούς τα κοριτσάκια στο σχολείο να τσακώνονται και να κορδώνονται ότι είναι πιο ώριμα από τ’ αγόρια, σαν να κρατάνε στα χέρια τους το εχέγγυο της μελλοντικής τους επιτυχίας/ευτυχίας)

    θέλω να πω πολλά για τα σκατά που μας γεμίζουν το κεφάλι από μικρά, αυτή η ανάρτηση είναι κάτι σαν εισαγωγή

  4. θαλασσάκι μου, αγαπημένη γειτόνισσα, φυσικά η αναφορά σε ..αφορά 🙂 εσένα και τη φυσική σου ευγένεια (η οποία καταλαβαίνω ότι έχει να κάνει κυρίως με αισθητικές αρχές παρά με ευπρέπεια) Σου έβαλα ..δύσκολα αλλά τα παρέκαμψες με τρόπο τόσο ευφάνταστο και δημιουργικό που νιώθω πια σαν να είμαστε από πάντα «γείτονες», όχι μόνο στο ιστο- αλλά και στο ψυχο-σύμπαν. Να είσαι πολύ-πολύ καλά, πάω να παλέψω το ημερολόγιο της μικρής που με ζορίζει λίγο και θα τα πούμε πάλι

  5. εγώ πάλι ενθουσιάστηκα με το όνομα σου,ζήλεψα θα έλεγα !Τώρα για το συγκεκριμένο ποίημα στα έχω ξαναπεί ,να μην τα ξαναγράφω,ήταν ένα ωραίο χαστούκι για μένα

  6. τέτοια χαστούκια σου εύχομαι πάντα, κώστα. όσο για τ’ όνομά μου…υποψιάζομαι πως έχω αρκετούς συνονόματους. γαύρους, βάζελους, γριές, σκουλήκια…ξέρεις

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: